Міндеттер:

1. Дәндік құмайдың отандық және шетелдік селекцияның перспективалы сорттары мен үлгілерін скринингтен өткізу арқылы шаруашылыққа құнды белгілер кешеніне ие генотиптерді анықтау. Осы міндетті шешу үшін 3 жыл бойы 30 сортқа морфобиологиялық және сапалық көрсеткіштер бойынша кешенді бағалаужүргізіледі. Сонымен қатар нәтижелер құжатталып, деректер базасы қалыптастырылады. Стресс төзімділікт ііріктеуүшін информативті белгілер анықталып, онтогенездің бастапқы кезеңдеріндегі негізгі іріктеу критерийлері белгіленеді.

2. Қазақстандық Арал өңірі күріш жүйелері жағдайында дәндік құмайдың дән және жасыл масса өнімділігіне агротехникалық тәсілдердің әсерін зерттеу. Осы міндет аясында зерттелетін сорттар жиынтығы бойынша өнімділік көрсеткіштеріне сүйене отырып, себу мерзімдері, себу мөлшері және тыңайтқыш нормаларының оңтайлы деңгейлері анықталады.

3. Дәндік құмайдың дәні мен жасыл массасының (пішеннің) қоректік құндылығын анықтау мақсатында биохимиялық бағалау жүргізу (протеин, лизин, крахмал, азықтық бірлік және т.б. құрамы). Құрамындағы аминқышқылдары дәнде кемінде 42,0 г/кг, ал жасылмассадакемінде 30 г/кг болатын сорттар іріктеледі.

4. Қызылорда облысының жағдайына бейімделген дәндік құмай сортының моделін әзірлеу және осы модельге сәйкес келетін перспективалы сорттарды іріктеу. Вегетациялық кезеңі қысқа (90 күннен аспайтын), тұзға төзімділігі 85%-дан жоғары, құрғақшылыққа төзімділігі 9 балл деңгейінде, дәні мен пішенінің сапалық көрсеткіштері жоғары 2-3 өнімділігіжоғарысорттыбөліпалып, оларды кейін аудандастыруға ұсыну көзделеді.

5. Жоба нәтижелерін жариялау: Scopus дерекқорында индекстелетін (CiteScore, процентильі кемінде 50) рецензияланатын ғылыми басылымдарда кемінде 2 мақала, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім сапасын қамтамасыз ету комитеті (КОКНВО) ұсынған отандық ғылыми басылымдарда кемінде 1 мақала жариялау.

Күтілетін нәтижелер:

1. Scopus деректер базасында CiteScore-те индекстелген және кемінде 50 (елу) пайыздық көрсеткіші бар рецензияланған ғылыми басылымдардағы 2 (екі) мақала, сондай-ақ 1 (бір) ) ҚР ҒЖБМ БҒССҚК ұсынған отандық ғылыми басылымдардағы мақала.

2. Зерттеу нәтижелері бойынша 10,0 б.б. монография дайындалады.

3. Қазақстан Республикасының селекциялық жетiстiгiне патент алуға өтiнiм берiледi.

4. Қазақстандық Арал өңірінің сортаң топырағында жаңа сортты өндіріске енгізу үшін астық құмайын өсіру технологиясы бойынша ұсынымдар дайындалады.

5. Осы әзірлеменің нәтижелері қарқынды дамып келе жатқан мал шаруашылығы саласы үшін жасыл масса, пішен, пішендеме және астық алу үшін малазықтық дақылдардың егіс көлемін ұлғайту қажет болатын Қазақстанның ауыл шаруашылығы құрылымдарында кеңінен қолданылатын болады.

6. Ғылыми нәтижелер теориялық және практикалық селекцияда кеңінен қолданылады, мұнда іріктеліп алынған құмайдың бағалы үлгілері Қазақстандық Арал өңірінің стресстік жағдайларына төзімді отандық сорттарды практикалық іріктеу үшін бастапқы материал ретінде қызмет ететін болады және дақылдың генетикалық зерттеу саласында үлкен қызығушылық тудырады. Жаңа сорттарды іріктеу және генетикалық жетілдіру оларды өндірісте өсірудің рентабельдігін арттырады.

Нәтижелер:

2025 жылғы экологиялық сортсынау нәтижелерін «вегетациялық кезеңнің ұзақтығы» белгісі бойынша талдау өсімдіктердің фазааралық кезеңдердегі өсу динамикасы біркелкі болмағанын көрсетті. Өсу қарқыны мен интенсивтілігі көбіне дәндік құмай сорттары мен үлгілерінің биологиялық ерекшеліктеріне байланысты анықталды. Ерте пісетін сорттар ретінде «Альфасед» компаниясының Премиум сорты (85 күн), сондай-ақ «Агроплазма» фирмасының сорттары (86-92 күн) және «Россорго» селекциясының сорттары (83-94 күн) ерекшеленді. БақылаусортыТагамдық 2017 пісу тобы бойынша ерте пісетіндерге жатады (96-110 күн). ICRISAT коллекциясының және Қарақалпақстан егіншілік ҒЗИ-ның көпшілік сорттары орташа пісетін (126-140 күн) болып сипатталды.

Өсімдіктің морфологиялық белгісі – «өсімдік биіктігі» (шашақ ұшына дейін) сүттену кезеңінде Е.С. Якушевский жіктемесіне сәйкес үш сорт өте аласа топқа (100 см-ден төмен) жатқызылды. 36 сорт пен үлгіде, оның ішінде Тагамдық 2017-де өсімдік биіктігі 101-150 см аралығында болып, аласа бойлы ретінде сипатталды. Орташа мәндер бойынша бес сорттың биіктігі 151-168 см аралығы ндаболды. Биік бойлы сорттарға Қарақалпақстан егіншілік ҒЗИ коллекциясындағы Бой Джугари (252 см), «Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ» филиалы коллекциясындағы Палестиналықақ (207 см) және Корей гаоляны (210 см) жатқызылды.

Дәннің сүттену – балауыздану кезеңінде жасыл массаның ең жоғары жиналуы ICRISAT коллекциясы үлгілерінде (38,6-44,2 т/га) және Қарақалпақстан егіншілік ҒЗИ үлгілерінде (42,0-48,4 т/га) байқалды. Бұл үлгілер тәжірибеде ең биік өсімдіктер мен сипатталды. Сонымен қатар, жақсы жапырақтануы мен ерекшеленетін «Альфасед» компаниясының Премиум сорты да жоғары көрсеткіш көрсетті.

Алынған деректерді талдау «1000 дән массасы» белгісі бойынша «Альфасед», «Россорго» және «Агроплазма» компанияларының сорттары 30,6-35,8 г аралығында болып, бақылау нұсқасынан жоғары екенін және ірі дәнді ретінде бағаланғанын көрсетті. Тұқым ірілігі бойынша Скарлет (35,4 г), Самбур (36,6 г), сондай-ақ «Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ» филиалы коллекциясындағы Кафрлік қызғылт (38,8 г) және ROR Sorghum (36,4 г) сорттары ерекшеленді. Жоғары дән өнімділігін Скарлет (9,42 т/га) және Самурай (8,8 т/га) сорттары көрсетті.

Сандық белгілердің өзгергіштігін зерттеу негізінде стресс жағдайларында дәндік құмай сорттары мен үлгілерінің жоғары өнімділігін анықтайтын шаруашылық-құнды белгілер алдын ала айқындалды.

Аталған белгілердің жиынтығы бұл сорттардың Қазақстанның Арал өңірі аймағындағы құрғақшылық пен топырақтың тұздануы сияқты стресс факторларына жоғары агрономиялық төзімділігін көрсетеді. Бұл олардың өңірдің топырақ-климаттық жағдайларына жақсы бейімделгенін дәлелдейді және жаңа жоғары өнімді сорттарды селекциялау үшін үлкен практикалық маңызға ие.

2025 жылғы экологиялық сортсынау нәтижесінде алынған дәндік құмайдың әлемдік коллекциясына жататын 20 сорттың тұқымдары Н.И. Вавилов атындағы өсімдік генетикалық ресурстарының Приарал тәжірибе станциясының ген қорына (ЖШС «Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ» филиалы, Шалқар қ., Ақтөбеоблысы) тапсырылды.